Operacje poniżej progu wojny

Europa przez dekady przyzwyczaiła się do myślenia o terroryzmie jako zjawisku asymetrycznym — aktorzy niepaństwowi, radykalne ideologie, sieci o luźnej strukturze. Tymczasem w XXI wieku coraz częściej mamy do czynienia z czymś bardziej niepokojącym: działaniami, które noszą znamiona terroru, ale są powiązane z aparatem państwowym.

W przypadku Rosji problem nie dotyczy wyłącznie klasycznej wojny w Ukrainie. Obejmuje również operacje prowadzone na terytorium państw europejskich — operacje selektywne, sygnalizacyjne i często trudne do formalnego przypisania.

Nie chodzi wyłącznie o eliminację przeciwnika. Chodzi o demonstrację zasięgu.

Od otrucia do eksplozji

Próby otrucia byłych oficerów wywiadu, tajemnicze zgony, eksplozje w składach amunicji, cyberataki paraliżujące infrastrukturę krytyczną — to katalog zdarzeń, które w ostatnich latach obciążały relacje między Moskwą a państwami Zachodu.

Przypadek otrucia Siergieja Skripala w 2018 roku w brytyjskim Salisbury unaocznił, że operacje tego typu mogą być prowadzone w sposób jawnie demonstracyjny. Substancja z grupy nowiczoków nie była wyborem przypadkowym. To komunikat: „możemy działać wszędzie”.

Podobne sygnały płynęły z ustaleń śledczych dotyczących eksplozji w czeskich Vrběticach czy prób destabilizacji procesów politycznych w państwach bałtyckich i Skandynawii. Każdy incydent z osobna można traktować jako epizod. W ujęciu zbiorczym tworzą one wzorzec.

Terroryzm jako narzędzie państwa

Klasyczna definicja terroryzmu mówi o użyciu przemocy lub jej groźbie w celu wywołania efektu psychologicznego wykraczającego poza bezpośrednie ofiary. Jeśli przyłożyć tę definicję do niektórych operacji przypisywanych rosyjskim służbom, pojawia się niewygodne pytanie: czy mamy do czynienia z terroryzmem państwowym?

Państwo dysponuje armią, wywiadem, dyplomacją. Gdy jednak korzysta z narzędzi, które mają zastraszyć, zademonstrować bezkarność i wywołać efekt mrożący — przekracza próg klasycznej operacji wywiadowczej.

Celem nie jest wyłącznie neutralizacja konkretnej osoby czy obiektu. Celem jest sygnał wysłany do całego środowiska: dysydentów, emigrantów politycznych, decydentów.

To komunikacja poprzez przemoc.

Na celowniku - słowem o bezpieczeństwie

#151 Prof. Daniel Boćkowski - Rosyjski terroryzm państwowy w Europie

Gościem podcastu „Na celowniku” jest dr hab. Daniel Boćkowski, profesor Uniwersytetu w Białymstoku z Wydziału Stosunków Międzynarodowych. Gospodarzem spotkania jest Artur Dubiel z Uniwersytetu WSB Merito…

Listen now

a year ago · Artur J. Dubiel

Strefa szarości

Kluczowym elementem tych działań jest operowanie poniżej progu otwartej wojny. Brak jednoznacznego przypisania, wykorzystanie pośredników, mieszanie operacji kinetycznych z cybernetycznymi i dezinformacyjnymi — wszystko to utrudnia reakcję.

Sojusze takie jak NATO zostały zaprojektowane z myślą o jednoznacznej agresji zbrojnej. Operacje w szarej strefie wymuszają inny rodzaj odpowiedzi: sankcje, wydalenia dyplomatów, kontrwywiadowcze działania defensywne.

Problem polega na tym, że odpowiedź często jest wolniejsza i mniej spektakularna niż sama operacja. A w wojnie psychologicznej percepcja ma znaczenie strategiczne.

Efekt mrożący

Terroryzm państwowy nie musi być masowy. Wystarczy, że jest selektywny i nagłośniony. Jeżeli opozycjonista w Londynie, dziennikarz w Berlinie czy przedsiębiorca w Pradze zaczyna kalkulować osobiste ryzyko — operacja osiąga swój cel.

W ten sposób przemoc staje się narzędziem zarządzania diasporą i sygnalizowania determinacji. Jednocześnie każda udana operacja podkopuje poczucie bezpieczeństwa w państwie przyjmującym.

To podwójny efekt: zastraszenie przeciwnika i test odporności systemu.

Reakcja Europy

Europa długo reagowała fragmentarycznie. Dopiero kumulacja incydentów, a następnie pełnoskalowa agresja na Ukrainę, spowodowały zmianę percepcji. Wydalenia rosyjskich dyplomatów, wzmocnienie kontrwywiadu, sankcje gospodarcze — to elementy szerszej strategii ograniczania pola manewru Moskwy.

Jednak terroryzm państwowy, jeśli uznać to pojęcie za adekwatne, jest narzędziem relatywnie tanim i trudnym do całkowitego wyeliminowania. Nie wymaga mobilizacji armii. Wymaga determinacji i gotowości do ryzyka eskalacji.

Bezpieczeństwo w epoce demonstracyjnej przemocy

Rosyjskie operacje w Europie wpisują się w szerszy model działania: projekcja siły przy zachowaniu formalnej możliwości zaprzeczenia. To strategia oparta na testowaniu granic — prawnych, politycznych i psychologicznych.

Dla Europy oznacza to konieczność redefinicji pojęcia bezpieczeństwa wewnętrznego. Granice nie przebiegają już wyłącznie na mapie. Przebiegają przez sieci energetyczne, serwery, środowiska emigracyjne, media.

Terroryzm państwowy — jeśli przyjąć tę kategorię — jest formą komunikatu: „nie ma bezpiecznej przestrzeni”.

Odpowiedź nie może być wyłącznie reaktywna. Musi obejmować odporność instytucjonalną, koordynację wywiadowczą i jasne sygnały odstraszające.

Bo w świecie operacji poniżej progu wojny najgroźniejsza jest nie sama przemoc. Najgroźniejsze jest przyzwyczajenie się do niej.

Zasubskrybuj teraz

mil.link - bezpieczeństwo narodowe

Rosyjski terroryzm jako demonstracja zasięgu